અસ્થાયી સોશિયલ મીડિયા
ટેક્નોલોજી પાસે સમયને એકસાથે મહત્વપૂર્ણ અને ગૂંચવણભર્યો બનાવવાની એક રીત છે. બોલવાથી લઈને લખવા સુધી, અવાજ અને દ્રશ્યને રેકોર્ડ કરવા સુધીની સંચાર ટેક્નોલોજીઓ સમયની ભાવનાને વિક્ષેપિત કરે છે, ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યને અણધારી નવી રીતે મિશ્રિત કરે છે.
તકનીકીમાં એક સાથે સમયને મહત્વપૂર્ણ અને આશ્ચર્યજનક બનાવવાની રીત છે.
વાતચીત કરવાની તકનીકી અવાજ અને દૃષ્ટિ રેકોર્ડ કરવા સુધીના વાર્તાલાપને વિક્ષેપિત કરે છે, ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યને અણધારી નવી રીતોમાં ભળી જાય છે. આ અસ્તવ્યસ્ત વૈશ્વિકતા એ સોશિયલ મીડિયાની રુચિ છે - અથવા ઓછામાં ઓછું તે જ છે જે મને રુચિ છે. ખાસ કરીને, સોશ્યલ મીડિયામાં અત્યાર સુધી નિર્મિત હકીકત એ છે કે તે સમયno એક વિશિષ્ટ અને આશ્ચર્યજનક અભિગમ ધરાવે છે: મોટાભાગની દરેક વસ્તુને કાયમ માટે રેકોર્ડ કરવાની અનિવાર્યતા તરીકે અનુમાનિત.
આપણી મોટાભાગની વ્યક્તિગત સમજણ, તેમજ તેના પરના સંશોધન, સોશ્યલ મીડિયા ધારે છે કે આપણે જે ઓનલાઇન કરી શકીએ છીએ તે કાયમી હોઈ શકે છે. આજે પોસ્ટ કરેલો ફોટો આવતીકાલે ચોતરફ ફરતો રહેશે. કેટલીકવાર તે સંતોષકારક વિચાર છે: કે આપણે એક દિવસ આ ક્ષણને આનંદથી જોઈ શકીએ. કેટલીકવાર તે ભયાનક કલ્પના છે કે આપણે અત્યારે જે કંઇ કરીએ છીએ તે આપણને પાછળથી કરડવા પાછું આવશે. જ્યારે સોશિયલ મીડિયાની સામગ્રીને કાઢી નાખવા અંગે કેટલાક સંશોધન ચાલી રહ્યું છે - દાખલા તરીકે, દાનાહ બોયડનું "વ્હાઇટ વોલિંગ" પરનું ભયાનક કાર્ય જ્યાં વપરાશકર્તાઓ સમયાંતરે તેમની સામગ્રી કાઢી નાખે છે - સોશિયલ મીડિયાની અમારી સમજણ મોટાભાગે કાયમી છે. ઉદાહરણ તરીકે, રોબ હોર્નિંગ યોગ્ય રીતે નિર્દેશ કરે છે કે, "સ્વ" વધુને વધુ ડેટા અને સોશિયલ મીડિયા દસ્તાવેજીકરણ સાથે જોડાયેલ છે, દલીલ કરે છે,
સર્વવ્યાપક જાપ્તો હવેથી વ્યક્તિગતતા વિશે મૂળભૂત તથ્ય હશે. પોતાનો કોઈ અર્થ રહેશે નહીં કે જે પોતે કેવી રીતે રહ્યો છે અથવા પોતાને કેવ રીતે રેકોર્ડ કરવામાં આવશે, તે પોતે કેવી રીતે ઓનલાઇન શોધના આર્ટિફેક્ટ તરીકે આવશે તે ધ્યાનમાં લેતો નથી.
"રેકોર્ડ કરેલ" અને "આર્ટિફેક્ટ" એ હવે ચોક્કસપણે યોગ્ય શબ્દો છે, અગાઉના પછીના અનુમાન સાથે. પરંતુ શું રેકોર્ડિંગને હંમેશાં અનિવાર્ય ભાવિ આર્ટિફેક્ટ તરીકે જોવાની જરૂર છે? શું આપણે એવું માનવાનું ચાલુ રાખવાની જરૂર છે કે સોશિયલ મીડિયા સામગ્રી હંમેશા માટે રાખવાની જરૂર છે? જો સોશિયલ મીડિયા ટકાઉ રેકોર્ડિંગ પર ઓછો ભાર મૂકે અને તેના બદલે કંઈક અસ્થાયી પર વધુ ભાર મૂકે તો હું જાણું છું કે ઓળખનું શું થાય છે. તે પોતાની એક નિશ્ચિત “આર્ટિફેક્ટ” તરીકે ઓછી ઓળખ, સંભવિત ભાવિ ભૂતકાળ તરીકે વર્તમાનની ઓછી નિસ્તેજ સમજ અને તેના બદલે વર્તમાન માટે થોડી વધુ ઓળખ ધરાવશે.
ખાલી, જો આપણે સોશિયલ મીડિયાની ધારેલી સ્થાયીતાના સંપૂર્ણ વિચાર પર ફરીથી વિચાર કરીએ તો? જો સોશિયલ મીડિયા, તેની બધી વિવધતાઓમાં, ડિઝાઇન દ્વારા અસ્થાયી રૂપે પ્રોત્સાહન આપીને સમયને ધ્યાનમાં રાખીને જુદી જુદી રીતે લક્ષી બનાવવામાં આવે તો? જો અલૌકિકતા મૂળભૂત અને કાયમી હોય, તો વિવિધ સોશિયલ મીડિયા સાઇટ કેવી દેખાશે, ઓછામાં ઓછો, એક વિકલ્પ?
સોશિયલ મીડિયામાં વધુ અલ્પકાલિક દાખલ કરવાનો મહત્વનો અંદાજ કાઢવો સરળ છે. પરંતુ સોશિયલ મીડિયાને વધુ મૂળભૂત બનાવવું એ આપણા સંબંધોને ઓનલાઇન દૃશ્યતા, ડેટા ગોપનીયતા, સામગ્રીની માલિકી, "ભૂલી જવાનો અધિકાર" માં પરિવર્તિત કરે છે. તે સામાજિક કલંક, શરમ અને પોતાની ઓળખની કામગીરીમાં પરિવર્તન લાવે છે.
‘ભૂલી જવાનો અધિકાર’ ઉપરાંત, યાદ રાખવાની જવાબદારીના સંભવિત ઘટાડા નું શું?
***
આપણે વિચારીએ કે હાઇ સ્કૂલના વિદ્યાર્થીનું નામ શોધ પરિણામોમાં વર્ષો પછી કેવી રીતે દેખાશે, અથવા રાષ્ટ્રપતિ પદના ઉમેદવારો ભૂતકાળની પોતાની ઓનલાઇન પ્રોફાઇલ સામે કેવી રીતે ભાગ લેશે. ખરેખર, આ સામાન્ય ઘોષણા, “હું નાનો હતો ત્યારે મારી પાસે સોશિયલ મીડિયા ન હતું ત્યારે ખૂબ જ આનંદ થાય છે! ” આ આખરે ભવિષ્યની ખોજમાં આપણું વર્તમાન કેટલું મુશ્કેલ હતું તે દર્શાવવાનો એક માર્ગ છે. સંદેશ મોટેભાગે એવો હોય છે કે આપણે જે કરી રહ્યા છીએ તેના વિશે આપણને શરમ આવવી જોઈએ, અત્યારે આપણે જે બનાવી રહ્યા છીએ તે ભવિષ્યમાં કલંક લાવશે.
કાયમી માધ્યમો લાવી શકે છે તે નુકસાનને ઓળખવું ઘણું મહત્વનું છે - અને આ નુકસાન સમાનરૂપે વહેંચાયેલું નથી. બિન-પ્રામાણિક ઓળખ ધરાવતા લોકો અથવા જેઓ સામાજિક રીતે નબળા હોય છે, તેઓ ભૂતકાળના ડેટાને શરમજનક અને લાંછન લાગવાના કારણોસર થતાં સંભવિત નુકસાનની સંભાવનાનું જોખમ વધારે છે. જ્યારે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ ગોપનીયતા ભૂલો કરે છે ત્યારે તે લોકો હંમેશાં સીધા, સફેદ અને પુરુષ ન હોય તેવા લોકો હોય છે જે સૌથી મોટી કિંમત ચૂકવે છે. આથી જ ભૂલી જવાના અધિકાર જેવી ચળવળ ખૂબ નિર્ણાયક છે.
અહીં, જો કે, એક તણાવ છે: આપણે શરમજનક રીતે તમારા ભૂતકાળને છુપાવવાનું પ્રોત્સાહન આપતા કામચલાઉ સોશિયલ મીડિયાના સંભવિત ફાયદાઓને ધ્યાનમાં ન લેવાની કાળજી લેવી જોઈએ. જેમ મેં પહેલા દલીલ કરી છે,
જ્યારે આપણે આપણા પોતાના શરમજનક ભૂતકાળના રેકોર્ડ ન હોવાના વખાણ કરીએ છીએ, ત્યારે વ્યક્તિ તરીકે આપણે સમય સાથે કેવી રીતે બદલાયા છે તેનો દસ્તાવેજ, આપણે સમાન રીતે સાંસ્કૃતિક ધોરણની ઉજવણી કરીએ છીએ જે પૂર્ણતા, સામાન્યકરણ અને અપરિવર્તનશીલ વર્તનની અપેક્ષા રાખે છે. જો વધુ લોકો ભૂતકાળની ઓળખ વધુ ગર્વથી ધરાવતા હોય તો શું? આપણે ઓળખ સુસંગતતાના ધોરણને ક્ષીણ કરી શકીએ છીએ, કોઈ પણ રીતે કોઈ પણ વ્યક્તિ જીવતું નથી, અને તેના પોતાના ખાતર બદલાવ અને વૃદ્ધિને સ્વીકારે છે. કદાચ સોશિયલ મીડિયાની લોકપ્રિયતા વધુ લોકોને તે વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવા દબાણ કરશે કે ઓળખ એ દોષરહિત અને સુસંગત હોઈ શકતી નથી.
કોઈના ભૂતકાળને છુપાવી રાખવા વિશે ફ્રેમિંગ ડેટા કાઢી નાખવું એ ખરેખર થોડી ડિજિટલ ગંદકીના લાંછનને આગળ ધપાવી શકે છે, જે માનવી અને પરિવર્તનની શરમજનક બાબત છે. આપણાં દસ્તાવેજી ભૂતકાળ પ્રત્યેનું સ્વસ્થ વલણ એ છે કે આપણે ત્યારે કેટલા અલગ હતા, ભલે તેમાં નોંધપાત્ર ભૂલો હોય. પરિવર્તનને દોષ તરીકે નહીં પણ સકારાત્મક અભિગમ તરીકે, વિકાસના પુરાવા તરીકે; દોષને બદલે ઓળખ લક્ષણ તરીકે જોવામાં આવી શકે છે.
***
હું કામચલાઉ સોશિયલ મીડિયાને સમજવાની બીજી રીત સૂચવવા માંગુ છું, ભૂતકાળને છુપાવવા નહીં પરંતુ વર્તમાનને સ્વીકારવા માટે. મેં સ્નેપચેટ વિશે લખવાનું શરૂ કર્યું છે જે નવી પૂછપરછ માટેનો એક નિબંધ આ પાછલા ફેબ્રુઆરીમાં એવી દલીલ કરે છે કે સ્નેપચેટ જેવા એક અલ્પકાલિક મીડિયા કરે છે તે આપણી રોજિંદી દ્રષ્ટિને સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરીને તેના પોતાના ખાતર વર્તમાનને સ્વીકારવા માટે ભાવિ પેસ્ટ્સની શ્રેણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા બદલ છે. જ્યારે આપણા જીવનનું દસ્તાવેજીકરણ નવું નથી, ત્યારે પ્રકાર અને ડિગ્રી છે: સોશિયલ મીડિયા, સ્માર્ટફોન અને દસ્તાવેજીકરણની આપણી બાકી ફેલાયેલી તકનીકો આર્કાઇવ કરવા માટે લોકોને વર્તમાનમાં વિશ્વને સંભવિત ફોટો, જીઆઇએફ, વિડિઓ, સ્થિતિ અપડેટ, ચેક-ઇન તરીકે જોવા પ્રોત્સાહિત કરે છે. અને, અગત્યનું, ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયા આપણા અલ્પજીવી માટે પ્રેક્ષકોને પ્રદાન કરે છે, જે આપણાં પોતાના માટે અને બીજા માટે સંપૂર્ણ રીતે દસ્તાવેજીકરણ કરવાની આપણી ઇચ્છા માટે અંશત: જવાબદાર છે.
સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં દસ્તાવેજીકરણની આ સંસ્કૃતિ ખાસ કરીને ઉદાસીન તરીકે બહાર આવી છે. કારણ કે આપણે સોશ્યલ મીડિયા પર જે કરીએ છીએ તે ઘણી વાર કાયમી હોય છે, આ ‘દસ્તાવેજી દ્રષ્ટિ ’ એકીટશે ભાવનાત્મક બની જાય છે. ફોક્સ-વિંટેજ ફોટો ફિલ્ટર્સ કે જેમણે તાજેતરના ડિજિટલ સ્નેપશોટ્સને જાણે કે તેઓ સમય જતાં વૃદ્ધ થયા છે, એ એક ભયંકર ઉદાહરણ છે.'વર્તમાન માટે નોસ્ટાલ્જિયા ’તે ત્યારે થાય છે જ્યારે લગભગ કોઈ પણ ક્ષણ ખૂબ સારી રીતે યાદ કરી શકાય. કાયમી સોશિયલ મીડિયા દસ્તાવેજ તરીકે વર્તમાનની સમજને પ્રોત્સાહિત કરે છે. તેનાથી વિપરીત, અસ્થાયી સોશિયલ મીડિયા એ ઉદાસીન-વિરોધી છે, વર્તમાન ને જ્યાં છે ત્યાં પૂરતું સારું રહેવા દે છે.
આને કારણે, અસ્થાયી સોશિયલ મીડિયા મેમરી સાથે એક ગૂંચવણભર્યો સંબંધ ધરાવે છે. કાયમી સોશ્યલ મીડિયાની અપીલનો એક ભાગ, ભૂતકાળ જોવામાં અને આપણા જીવનને ખુબ જ યાદ રાખવામાં સક્ષમ બનાવે છે. પરંતુ તર્ક કે આપણે જેટલું વધારે સાચવીએ છીએ તેટલું વધારે યાદ કરીએ છીએ જે અતિ-દસ્તાવેજીકરણના અમુક સ્તરે તૂટી શકે છે, કદાચ બાબતોને સંપૂર્ણ રીતે રેકોર્ડ કરવામાં આવે તો તે ઓછી યાદ રહેશે. મેમરી ભરીને અને ડેટાબેઝને યાદ રાખવાના કેટલાક કાર્ય દ્વારા, આપણે ખરેખર તે વેકેશનને યાદ રાખવાની જરૂર નથી કારણ કે તે ડિજિટલ ફોટો આલ્બમના વિસ્તરણમાં ખૂબ જ સારી રીતે સંગ્રહિત છે; આર્કાઇવ એટલા અસંખ્ય છે કે તેઓ વધુને વધુ તુચ્છ બની ગયા છે કે તમે કદાચ જ તેને ફરી જોશો. વૈકલ્પિક રીતે, ભાવિ પેઢી માટે કંઈક રેકોર્ડ ન કરવું એનો અર્થ વધુ યાદ રાખવાનો હોઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, Snapchat ગણતરી સમયમાપક ધ્યાન આપવાની તાકીદની માંગ કરે છે; જ્યારે તમે ઝડપથી જુઓ છો, ત્યારે તમે સખત દેખાશો. છબી કદાચ સંપૂર્ણ રીતે યાદ નહીં આવે પણ તે કહેતી વાર્તા અને તે ક્ષણમાં તમને કેવું લાગે છે તે સ્પષ્ટ દેખાશે. કાયમી સોશિયલ મીડિયા ફોટાની વિગતો સુનિશ્ચિત કરે છે, જ્યારે અસ્થાયી સોશિયલ મીડિયા તેનો અર્થ શું છે અને તે તમારામાં શું લાવે છે તે સુનિશ્ચિત કરે છે.
આ રીતે, અસ્થાયી સોશિયલ મીડિયા પણ સોશિયલ મીડિયાની તુચ્છતા વિરોધી હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને, કંઈક દસ્તાવેજ કરવું તે તેના ધ્યાનની યોગ્યતાને જાહેર કરવાનું હતું; પરંતુ જ્યારે દસ્તાવેજો એટલા ઝડપથી વિસ્તૃત થાય છે, જેમ કે તે આજે જ થાય છે, તેનું મહત્વ ઓછું થતું જાય છે. નજીકના ભવિષ્યમાં નજીકનો ભૂતકાળ ઓછો દુર્લભ હશે કારણ કે ચાલું વર્તમાન પુષ્કળ પ્રમાણમાં છે. આજે સામાજિક પ્રવાહોમાં લોગ ઇન થવું એ હંમેશાં પ્રતિષ્ઠાના બજાર જેવું લાગે છે, આ સાઇટને જે લોકપ્રિય કરે છે તે રોજિંદા અલ્પજીવી "દસ્તાવેજ" અને "મહત્વ" વચ્ચેની કોઈપણ આવશ્યક કડીને ઉંડેથી કાઢી નાખે છે. જ્યારે ફોટોગ્રાફની તંગી હતી, ત્યારે ફોટોગ્રાફિક દસ્તાવેજોએ કેટલાક સ્તરને મહત્વ આપ્યું હતું જ્યારે આજે કોઈ તેના બુરીટોના ફોટા લેવાની નજરને મજાક ગણે છે. ફોટોગ્રાફિક દસ્તાવેજોની વિપુલતાએ તેને પોતાની વિપરીત બનાવ્યું છે: એક ક્ષણનો ફોટોગ્રાફ ન લેવો એ ઘણી વાર મહત્વનું સૂચન કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે, તમારા ખોરાકની તસવીર ન લેવી એ એકમ અને તમારી કંપની પ્રત્યે આદર બતાવી શકે છે. અતિ દસ્તાવેજીકરણના યુગમાં, ખાસ કરીને ફોટોગ્રાફ અને સામાન્ય રીતે દસ્તાવેજીકરણનું મહત્વ ઓછું થતું જાય છે અને પ્રતિષ્ઠા વિશે વધુ થતું જાય છે. અસ્થાયી સોશિયલ મીડિયા કેટલીક જરૂરી અછતનું નિર્માણ કરે છે, દસ્તાવેજી સંચયના ચક્રને વિક્ષેપિત કરીને તેમને એકત્રિત કરવાની અનુમતિ આપતું નથી. આપણે આપણા પોતાના જીવનના પુરાવા એકત્રિત કરીએ છીએ; જ્યારે બધું સાચવવામાં આવે ત્યારે કોઈ પુરાતત્ત્વ મહત્વનું રહેતું નથી.
***
શું હું ક્ષણભંગુર છું, વર્તમાન, વર્તમાન ક્ષણ? એક સ્તર સુધી, હા. સોશ્યલ મીડિયા યુવાન છે, અને હું આશા રાખું છું કે તે આપણા ડેટાની આ ધારેલી સ્થાયીતામાંથી વિકાસ પામે છે. સુધારણાત્મક, ક્ષણભંગુરતાનું એક ઇન્જેક્શન, ખરાબ રીતે જરૂરી અને મુદત પછીનું છે. વર્તમાનને હંમેશાં માલિકી ધરાવવાની, સ્થિર રાખવાની અને નિશ્ચિત કરવાની જરૂર હોતી નથી; કેટલીકવાર તે ફક્ત જે છે તે એકલા રહેવા માટે શ્રેષ્ઠ રહે છે, વધુ ક્ષણો બિનદસ્તાવેજીકૃત અને શેર કર્યા વગર રહેવા દેતું નથી, પરંતુ ફક્ત વધતા ડેટાબેઝમાં ફાઇલ કરેલા અનુરૂપ મેટ્રિક્સ સાથેના દસ્તાવેજી બોકસ અને કેટેગરી વિના. તેના બદલે, અસ્થાયી સોશિયલ મીડિયા વર્તમાન સાથે કંઇક એવી જ રીતે વર્તે છે જે કોઈ સંગ્રહાલયમાં મદદનીશ થવાની ઇચ્છા રાખે છે, પરંતુ એવી કોઈ વસ્તુ તરીકે જે અજ્ઞાત હોય, વર્ગીકૃત કરેલ હોય, કામ કરવા માટે મૂકી ન શકાય તેવી હોય.
આમાંથી કંઇ એમ કહેશે નહીં કે આપણે વધુ ટકાઉ દસ્તાવેજો છોડી દેવાં જોઈએ. અસ્થાયી સોશિયલ મીડિયા ખરેખર ટકાઉ સોશિયલ મીડિયાનો વિરોધ કરતું નથી. જેમ જેમ હું ઉપરનું કબૂલ કરું છું, આપણામાંથી ઘણા ભૂતકાળના આર્ટિફેક્ટનું વળગી રહે છે. મહત્વપૂર્ણ જીવન-ઘટનાઓની સમયરેખા માટે એક અપીલ છે. પરંતુ સ્થિરતા પ્રમાણભૂત હોવી જોઈએ નહીં, અને કદાચ મૂળભૂત પણ નહીં. ચાલો સમયને એક જટિલ સોશિયલ મીડિયા ઇકોલોજીમાં વિવિધતા પરિબળ તરીકે વધુ સારી રીતે ધ્યાનમાં લઈએ, જ્યાં વસ્તુઓ હંમેશાં શેર કરવામાં આવતી નથી. હા, ઘણી અસ્તિત્વમાં છે તે સાઇટના પ્લેટફોર્મ પર કેટલીક કાઢી નાખવાની ક્ષમતાઓ છે, પરંતુ જો વધુ સોશિયલ મીડિયામાં જમીનથી ઉપર ક્ષણભંગુરતા નિર્મિત કરવામાં આવી હોય તો શું?
આ એવા પ્રશ્નો અને મુદ્દાઓ છે કે જેના પર હું કામ કરવા માંગું છું અને અન્ય લોકોને તે વિશે વધુ વિચારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરું છું. વેબનો અર્થ ભૂલવાનો અંત નથી; ખરેખર, તે તેમ જ કરવાની માંગણી કરે છે.
