तात्पुरता सोशल मीडिया
तंत्रज्ञानामध्ये वेळेला एकाच वेळी महत्त्वाचे आणि गोंधळात टाकणारे बनवण्याची एक पद्धत आहे. बोलण्यापासून ते लिहिण्यापर्यंत, आवाज आणि दृश्य रेकॉर्ड करण्यापर्यंतचे संवाद तंत्रज्ञान काळाला बाधित करते, भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळ यांना अनपेक्षित नवीन मार्गांनी मिसळते.
तंत्रज्ञानाकडे एकाच वेळी काळाला महत्त्वपूर्ण तसेच गोंधळणारा बनवण्याची कला आहे.
लिहिण्याबोलण्यापासून ध्वनी आणि चित्र मुद्रित करण्याचे संवाद तंत्रज्ञान कालसापेक्षतेमध्ये व्यत्यय आणतात, अनाकलनीय नवीन पद्धतींद्वारे भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांची सरमिसळ करून. हा किचकट कालातीतपणा एकप्रकारे सोशल मिडियाबद्दलची रुचकर बाब आहे कमीतकमी मला यामध्येच रस येतो. सर्वांत विशिष्ट म्हणजे, सोशल मीडियाने आतापर्यंत काळाशी एक नेमके आणि विशेष संबंध जोडले आहे; जवळपास सगळेकाही सदासर्वकाळासाठी नोंदवून ठेवण्याची अलिखित अपरिहार्यता.
आमच्या अधिकतर वैयक्तिक समजुती आणि सोशल मीडियावरील संशोधनसुद्धा,गृहीत धरतात की जे आम्ही ऑनलाइन करतो ते शक्यतो स्थायी असते. आज पोस्ट केलेला फोटो उद्याही असेल. कधीकधी हा एक संतोषजनक विचार असतोः की एक दिवस प्रेमाने आपण या क्षणाकडे पाहू. कधीकधी अशी थरारक कल्पना असते की आज आम्ही जे करत आहोत, ते उद्या आम्हाला सतवण्यासाठी परत येईल. सोशल मिडिया सामग्री हटविण्याबाबत काही संशोधन चालू असताना - उदाहरणार्थ डॅनाह बॉयडच्या “व्हाइट-वॉलिंग” वर जबरदस्त काम जेथे वापरकर्ते नियमितपणे त्यांची सामग्री हटवतात–सोशल मीडियाची बरीचशी समजूत कायमस्वरूपी असल्‍यासारखे वाटते. उदाहरणार्थ, रॉब हॉर्निंग योग्यरित्या निदर्शनास आणते की, “सेल्फ” डेटा आणि सोशल मीडिया डॉक्युमेंटेशनमध्ये वाढत जातो,
येथून पुढे सार्वत्रिक सतर्कता व्यक्तिपरकतेचे मूळ असेल. "स्वतः"ची नोंद कशी झाली आणि होणार आहे आणि ऑनलाइन शोधांतील पुरावशेष म्हणून स्व कसे सापडणार आहे, याची दखल न घेणारी "स्व"ची कोणतीही जाणीव नसेल
"नोंद होणे" आणि "पुरावशेष" आता निश्चितपणें योग्य संज्ञा आहेत, जिथे पहिली दुसरीला गृहीत धरून चालत आहे. पण नोंदीला का नेहमीच अपरिहार्य भविष्याचा पुरावशेष म्हणून पाहण्याची गरज आहे का? आम्ही हे गृहीत धरूनच चालणार आहोत का की सोशल मीडियामधील विषयवस्तू कायम असली पाहिजे? मला कुतूहल आहे की सोशल मीडिआने मेहनत घेतलेल्या नोंदींवर विशेष भर देण्याऐवजी एखाद्या तात्कालिक गोष्टीवर अधिक भर दिल्यास ओळखीचे काय होईल. अशा ओळखीमध्ये स्वतःला एक स्थायी "पुरावशेष"म्हणून कमी भर असेल, भविष्यातील संभाव्य भूतकाळ म्हणून वर्तमानाची एक कमी गॄहातुर समजूत आणि त्याऐवजी वर्तमानासाठी वर्तमानाची थोडे अधिक असलेली ओळख.
एवढेच विचार करू या की सोशल मीडियावरील गॄहीत धरलेल्या स्थायीपणाच्या संपूर्ण कल्पनेबद्दल परत विचार केला तर. सोशल मीडियाच्या सगळ्याच स्वरूपांचा कल वेगळ्या पद्धतीने काळाकडे असून आरेखनाद्वारे तात्कालिकतेला वाव दिले तर. क्षणभंगुरता नैसर्गिक असल्यास आणि स्थायित्व, जास्तीत जास्त एक पर्यात असल्यास, विविध सोशल मीडियाच्या साइट्स कशी दिसतील?
सोशल मीडियामध्ये अधिक क्षणभंगुरता जाणूनबूजन ठासण्याच्या महत्त्वाला नाकारणे सोपे आहे. पण सोशल मीडिया अधिक तात्कालिक केल्याने ऑनलाइन दर्शनीयता, डेटा गोपनीयता, विषयवस्तूची मालकी आणि "विसरण्याच्या हक्का"शी असलेले आपले नाते मुळापासून बदलून टाकते. सामाजिक लांछन, लाज आणि खुद्द ओळखीच्या कार्यात बदल आणते.
"विसरण्याच्या हक्का"ला क्षणभर बाजूला ठेवले, तर लक्षात ठेवणच्या कर्तव्याच्या चरणबद्ध क्षरणाचे काय?
***
शाळेच्या विद्यार्थ्याचे नांव काही वर्षांनंतर शोध परिणामांमध्ये कसे दिसेल किंवा राष्ट्राध्यक्षपदाचे उमेदवार भूतकाळाच्या स्वतःच्याच प्रोफाइलला कसे पाहतील. नक्कीच , मला खूप आनंद होत आहे की मी लहान असतांना माझ्याकडे सोशल मीडिआ नव्हता! ही सामान्य घोषणा शेवटी यावर भर देण्याची एक पद्धत आहे की आमचे वर्तमान भविष्यात उकरून काढले जात असतांना किती मोठी समस्या झालेला असेल. यातून हा संदेश वारंवार मिळत आहे की आम्ही जे करत आहोत, त्याची आम्हाला लाज वाटली पाहिजे की, आज आम्ही जे घडत आहोत त्यामुळे भविष्यात आपल्यावर लांछन लावले जातील.
स्थायी माध्यमे आणू शकत असलेला धोका आणि हे की सर्वांना हा धोका समान नाही, हे ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. असामान्य ओळख असलेल्या किंवा अशा व्यक्ती जे एरवी सामाजिकरीत्या धोक्यात असतात, भूतकाळातील माहिती लाज आणि लांछन याच्या रूपात करू शकत असलेल्या संभाव्य क्षतीला सामोरे जाण्याची अधिक शक्यता असून त्यांना बरीच जोखम आहे. सोशल मीडिया कंपन्यांनी गोपनीयतेमध्ये चूक केल्यास, साधारणपणें समलिंगी, अश्वेत किंवा महिलांना सर्वात जास्त किंमत मोजावी लागते. म्हणूनच विसरण्याच्या अधिकारासारख्या हालचाली अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहेत.
येथे एक काळजीची बाब अशी कीः आम्ही लक्षात ठेवले पाहिजे की तात्कालिक सोशल मीडिआचे संभाव्य फायदे लाजेखातर भूतकाळापासून पळणें असे आहे, याप्रमाणें प्रकट करू नये. मी पूर्वी युक्तिवाद केल्‍याप्रमाणे,
आपल्या स्वतःच्या लाजिरवाण्या भूतकाळाच्या नोंदी, ज्या काळाबरोबर आपण व्यक्ती म्हणून किती बदललो आहोत, नसण्याबद्दल पाठ थोपटतांना, आम्ही त्या सांस्कृतिक नियमाला तेवढेच महत्त्व देतो, जो अचूकता, सामान्यीकरण आणि अपरिवर्तित व्यवहाराची अपेक्षा ठेवतो. लोकांना भूतकाळातील ओळखी अधिक गर्विष्ठपणें लिहिल्यास काय? हळूहळू आम्ही ओळखीतील निरंतरतेच्या नियमाला शिथील करू शकतो, ज्याचे पालन तसेही कोणी करत नाही, आणि परिवर्तन व वाढ यांना आहे तसे स्वीकारू शकतो. कदाचित, सोशल मीडिआच्या लोकप्रियतेमुळे अधिकाधिक लोकांना या सत्याला सामोरे जावे लागेल की ओळख निर्दोषपणें सातत्य राखत नाही आणि राखू शकत् नाही.
डेटा नष्ट करण्याची परिभाषा स्वतःच्या भूतकाळापासून लपणे अशी केल्यामुळे कदाचित थोड्या डिजीटल घाणीचे लांछन अधिक वाढू शकते, की मानवीय स्वभाव असणें आणि बदलणें एक लाजिरवाणी गोष्ट आहे. कागदोपत्री भूतकाळांप्रती एक अधिक स्वस्थ दृष्टिकोन म्हणजे हे स्वीकारणे की मोठमोठ्या चुका होऊनही आम्ही पूर्वी किती वेगळे होतो. परिवर्तनाला एक दोष म्हणून नाही तर सकारात्मकरीत्या, विकासाचे प्रमाण आणि ओळखीचे वैशिष्ट्य म्हणून पाहता येते.
***
मी तात्कालिक सोशल मीडिया समजण्याची एक दूसरी पद्धत सुचवू इच्छितो, भूतकाळापासून लपणे नसून वर्तमानाला कवटाळणे. मी Snapchat बद्दल यापूर्वीच्या फेब्रुवारीत ‘न्यू इन्क्वायरी’ या निबंधात लिहिण्यास सुरुवात केली की, Snapchat सारख्या अल्पकाळातील माध्यमांमुळे आपल्या स्वत:च्या फायद्यासाठी उपस्थित व्यक्तीला मिठी मारण्यासाठी भविष्यातील पेस्ट्सच्या मालिकेवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी आपली रोजची दृष्टी सोशल मीडियाचा वापर करण्यापासून बदलते. आपल्या जीवनाची नोंद ठेवणे नवीन नाही, पण त्याचे प्रकार आणि व्याप असा आहे कीः सोशल मीडिआ, स्मार्टफोन आणि नोंदी करण्याचे आपले वाढते तंत्रज्ञान लोकांना वर्तमान जगाला केवळ एक संभाव्य फोटो, जीआयएफ, व्हिडिओ, स्टेटस अपडेट, अर्काइव्ह करण्यासाठी चेक-इन म्हणून पाहण्यास प्रोत्साहित करतील. आणि महत्त्वाचे म्हणजे, विशेषत: सोशल मीडिया आमच्या इफेमेरासाठी प्रेक्षकांना प्रदान करते, जे स्वतःचे आणि इतरांचे इतके तपशिलवारपणे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या आपल्या इच्छेसाठी काही प्रमाणात जबाबदार आहे.
सोशल मीडियाच्या युगामध्ये नोंदीची संस्कृती विशेषरीत्या उदासीन म्हणून समोर आली आहे. कारण आपण सोशल मीडियावर जे काही करतो ते बर्‍याचदा कायमचे असते, ही ‘डॉक्युमेंटरी व्हिजन’ भावनिक टक लावून पाहणारी असते. अलीकडील डिजिटल स्नॅपशॉट्स बनवलेल्या बनावट-व्हिंटेज फोटो फिल्टर्स असे दिसते की जणू काही ते वयस्क झाले आहेत, जसे की 'जवळपास कोणत्याही क्षणी अगदी अचूकपणे आठवले जाऊ शकते', तेव्हा घडणार्‍या ‘सध्याच्या काळातील उदासीनता’ चे भयंकर उदाहरण आहे. स्थायी सोशल मीडिया वर्तमानाला नोंद ठेवता येण्यासारखे म्हणून समजण्यास प्रोत्साहित करते.७७उ याउलट, तात्कालिक सोशल मीडिया गृहातुरताविरोधी आहे, ज्यामुळे वर्तमानाला आहे तसा राहता येते.
यामुळे, तात्कालिक सोशल मीडिया आणि स्मरणशक्तीचे संबंध किचकट आहेत. स्थायी सोशल मीडिया आवडण्याचे एक कारण म्हणजे मागे वळून आपल्या जीवनातील एवढे काही पाहता येणे. पण हा तर्क की आम्ही जेवढे अधिक सुरक्षित करू तेवढे अधिक लक्षात ठेऊ, अत्यधिक नोंदी ठेवल्यामुळे हलका पडू शकतो, कदाचित योग्यरीत्या नोंद ठेवल्याने आम्ही कमी गोष्टींना लक्षात ठेऊ. संस्मरण आणि लक्षात ठेवण्याचे काही काम डेटाबेसला देऊन, आम्हाला एखादी सुटी खरेच लक्षात ठेवण्याची गरज भासत नाही, कारण ती विशाल डिझिटल फोटो अल्बममध्ये चांगल्या पद्धतीने साठवली आहे; अर्काइव्ह एवढे असंख्य आहेत की याला महत्त्वच उरला नाही की तुम्ही त्या सर्वांना क्वचितच परत पाहण्याची तसदी घेता. याला पर्याय म्हणजे, येणाऱ्या पिढींसाठी कोणतीही नोंद न ठेवल्याचा वास्तविक अर्थ अधिक लक्षात ठेवणें असू शकते. उदा. Snapchat काउंटडाइन टायमरमुळे लक्ष देण्याची आच निर्माण होते; जेव्हा तुम्ही पटकन पाहता, तेव्हा तुम्ही लक्ष देऊनही पाहता. ती छबी अचूकपणे लक्षात राहणार नाही, पण ती सांगत असलेली गोष्ट आणि त्या क्षणात तुम्हाला कसे वाटले, हे खूप महत्त्वाचे बनते. स्थायी सोशल मीडिया एका फोटोच्या माहितीवर केंद्रित आहे, तर तात्कालिक सोशल मीडिआ यावर केंद्रित आहे की त्याचे अर्थ काय होते आणि त्यामुळे तुमच्यात काय घडले.
या पद्धतीने, तात्कालिक सोशल मीडिया, सोशल मीडिआच्या महत्त्व हीनतेच्या एकदम विपरीतही असू शकते. साधारणपणे, एखाद्या गोष्टीची नोंद ठेवणे म्हणजे लक्ष देण्याच्या महत्त्वाची घोषणा करणे होते; पण जेव्हा नोंदी ठेवण्यामध्ये आज सारखा शीघ्रतेने विस्तार होतो, महत्त्व कमी होत जातो. नजीकच्या भविष्यामध्ये, नजीकचे भूतकाळ कमी दुर्मिळ असेल, कारण चालू वर्तमान एवढे विशाल आहे. सामाजिक स्ट्रीम्समध्ये लॉगइन केल्यास अमौलिकतेचा बाजार मांडल्यासारखा दिसतो, या साइट्समध्ये भरलेल्या रोजरोजच्या क्षणभंगुरतेने "नोंद" आणि "महत्त्व" यामधील आवश्यक दुव्याला पूर्णपणे खाऊन टाकले आहे. जेव्हा छायाचित्र कमी होते, तेव्हा छायाचित्रात्मक नोंदींना थोडा महत्त्व होतो, तर आजच्या काळात एखाद्याने आपल्या न्‍याहारीचे छायाचित्र काढणे एक विनोद बनला आहे. छायाचित्रात्मक नोंदींच्या विपुलतेने स्वतःची समस्या निर्माण केली आहेः एखाद्या क्षणाचचे छायाचित्र न काढणे खूप वेळा महत्त्वाचे सूचक आहे, उदा. तुमच्या जेवणाचे छायाचित्र न काढणे प्रस्थापित तुमच्या कंपनीसाठी आदर दर्शवू शकते. अत्यधिक नोंदीच्या काळामध्ये विशिष्टपणें छायाचित्र आणि सामान्यपणे नोंदी यांमध्ये महत्व नसून अमौलिकता अधिक आहे. तात्कालिक सोशल मीडियाने हवा असलेला थोडा अभाव निर्माण करून दस्तवेज साठवणीचे चक्र बाधित केले आणि त्यांना जमा होऊ दिले नाही. आम्ही आमच्या स्वतःच्या जीवनाच्या प्रमाणांचे जमाखोर झालो आहोत; सगळेकाही सुरक्षित ठेवल्यास कशालाही पुरातात्विक महत्व नसतो.
***
मी वर्तमान चालू क्षणभंगुर क्षणाला अधिक महत्त्व देत आहे का? ठराविक मर्यादेपर्यंत, हो. सोशल मीडिया खूप बालिश आहे आणि मला अशा आहे की ती आमच्या डेटाच्या गृहीत धरलेल्या स्थायित्वाच्या पुढे येईल.क्षणभंगुरतेच्या सुधारात्मक लशीची खूप काळापासून नितांत गरज आहे. वर्तमानावर नेहमीच मालकी दाखवण्याची, स्थिरस्थावर ठेवण्याची गरज नसते; कधीकधी ते आहे तसे राहू देणें, अधिकाधिक क्षणांना नोंद न करता कोणालाही न सांगता जाऊ देणे चांगले असेल, विविध वर्गीकरणामध्ये बळजबरी ठासून दस्तावेजांचे खोके आणि वर्ग न बनवता क्षणागणिक वाढत्या डेटाबेसमध्ये साठवणे . याऐवजी तात्कालिक सोशल मीडिया वर्तमानाला संग्रहालयात ठेवण्यासारखी गोष्ट म्हणून नाही, तर अशी गोष्ट म्हणून वागवते, जी अज्ञात, अवर्गीकृत आणि अशोधित असू शकते.
याचे उद्देश हे सांगणे नव्हे की आम्ही टिकाऊ दस्तावेज ठेवणे बंद केले पाहिजे. तात्कालिक सोशल मीडियाचा टिकाऊ सोशल मीडियाला थेट विरोध नाही. जसे की मी पूर्वी स्वीकारल्‍याप्रमाणे, आपल्यापैकी अनेकांना पूर्वीच्या आठवणी आवडतात. जीवनातील महत्त्वपूर्ण घटनांच्या समयरेषेला एक सुखद किनार असते. पण स्थायित्व हेच मानक असायला नको, आणि कदाचित गृहीतकसुद्धा नव्हे. याऐवजी वेळेला जटिल सोशल मीडिआ जगात एक परिवर्तनीय मानू या, जिथे अनेक गोष्टींना नेहमीच सर्वांना सांगितले जात नाही. हो, अनेक वर्तमान साइट्समध्ये त्यांच्या मंचांमध्ये नष्ट करण्याची क्षमता आहे, पण अधिक सोशल मीडियाने मुळातूनच क्षणभंगुरता निर्माण केल्यास कसे राहील?
अशा प्रकारचे प्रश्न आणि समस्यांवर मी काम करू इच्छितो आणि इतरांना याबद्दल अधिक विचार करण्यास प्रोत्साहित करतो. वेब म्हणजे विसरण्याचा शेवट नसून, त्याची तशी मागणी आहे.
